İstinaf, ilk derece mahkemesi tarafından verilen bir kararın bölge adliye mahkemesince yeniden incelenmesini sağlayan olağan kanun yoludur. İnceleme yalnızca kanunun doğru uygulanıp uygulanmadığıyla sınırlı değildir; uyuşmazlığın maddi yönü, delillerin değerlendirilmesi ve yargılama sırasında yapılan usul işlemleri de belirli sınırlar içinde denetlenebilir.
Her mahkeme kararı istinafa götürülemez. Kararın nihai veya ara karar olması, dava konusu miktar, kararın verildiği yargı kolu ve özel kanunlardaki kesinlik hükümleri istinaf hakkını belirler. Başvuru süresinin geçirilmesi veya istinaf gerekçelerinin yeterince açıklanmaması ise kararın üst mahkeme tarafından incelenmesini engelleyebilir.
İstinaf Kanun Yolu Nedir?
İstinaf incelemesi, adli yargıda bölge adliye mahkemelerinin hukuk veya ceza daireleri tarafından yapılır. Hukuk yargılamasında inceleme kural olarak istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlıdır; ancak kamu düzenine aykırılıklar bölge adliye mahkemesince kendiliğinden dikkate alınabilir. Ceza yargılamasında ise hukuka aykırılıklar, suçun sübutu ve yaptırımın doğru belirlenip belirlenmediği daha geniş bir incelemeye konu olabilir.
İstinaf ile temyiz birbirinden farklı kanun yollarıdır. İstinaf ilk derece mahkemesi kararlarının bölge adliye mahkemesince hem maddi hem de hukuki yönden incelenmesini sağlarken temyiz, kanunda yolu açık bırakılan bölge adliye mahkemesi kararlarının Yargıtay tarafından ağırlıklı olarak hukuka uygunluk yönünden denetlenmesidir. Bu nedenle her istinaf kararı ayrıca temyiz edilemez.
| Karşılaştırma | İstinaf | Temyiz |
|---|---|---|
| Kararı inceleyen merci | Bölge adliye mahkemesi | Yargıtay |
| İncelenen karar | İlk derece mahkemesi kararı | Kural olarak bölge adliye mahkemesi kararı |
| İnceleme kapsamı | Maddi olay ve hukuki denetim | Ağırlıklı olarak hukuki denetim |
| Duruşma | Gerektiğinde yapılabilir | İstisnai durumlarda yapılır |
| Olası sonuç | Ret, kaldırma, yeniden karar veya gönderme | Onama, bozma veya düzelterek onama |
Hangi Hukuk ve Ceza Mahkemesi Kararları İstinafa Gider?
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 341. maddesine göre ilk derece hukuk mahkemelerinin nihai kararlarına karşı kural olarak istinafa başvurulabilir. İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz taleplerinin reddi ile bu tedbirlerin kabulüne karşı yapılan itiraz üzerine verilen kararlar da kanunda belirtilen şartlarla istinafa götürülebilir. Buna karşılık yargılama sırasında verilen ara kararlar, özel bir düzenleme yoksa tek başına değil nihai kararla birlikte istinaf konusu yapılır.
Ceza yargılamasında asliye ceza ve ağır ceza mahkemelerinin mahkûmiyet, beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, düşme ve davanın reddi gibi hükümleri genel olarak istinafa tabidir. On beş yıl veya daha fazla hapis cezası içeren hükümler, başvuru yapılmasa bile bölge adliye mahkemesince kendiliğinden incelenir. Ayrıca 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarına karşı da Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri uyarınca istinaf yoluna başvurulabilir.
| Karar türü | İstinaf durumu |
|---|---|
| Hukuk mahkemesinin nihai kararı | Kesinlik sınırı ve özel hükümler saklı olmak üzere istinaf edilebilir |
| Davanın usulden veya esastan reddi | Kural olarak istinaf edilebilir |
| İhtiyati tedbir talebinin reddi | İstinaf edilebilir |
| İhtiyati tedbirin kabulüne karşı itiraz üzerine verilen karar | İstinaf edilebilir |
| Ceza mahkemesinin mahkûmiyet veya beraat hükmü | CMK’deki istisnalar dışında istinaf edilebilir |
| En az 15 yıl hapis cezası | Başvuru aranmaksızın kendiliğinden incelenir |
| 1 Haziran 2024 sonrası HAGB kararı | İstinafa götürülebilir |
İstinaf Edilemeyen Kesin Kararlar Nelerdir?
Malvarlığına ilişkin hukuk davalarında miktar veya değer yönünden belirlenen sınırı geçmeyen kararlar kesindir. 2025 yılı yeniden değerleme oranını açıklayan 585 Sıra No.lu Genel Tebliğ doğrultusunda 2026 yılında açılan hukuk davalarında istinaf kesinlik sınırı 50.000 TL’dir. Buna göre miktar veya değeri 50.000 TL’yi geçmeyen malvarlığı davalarındaki kararlar kural olarak istinaf edilemez. Güncel HMK Ek Madde 1 uyarınca parasal sınır belirlenirken davanın açıldığı tarihteki tutar esas alındığından daha önce açılmış dosyalar ayrıca değerlendirilmelidir. Manevi tazminat davalarında ise miktara bakılmaksızın istinafa başvurulabilir.
Ceza davalarında hapis cezasından çevrilenler hariç olmak üzere sonuç olarak verilen 15.000 TL dâhil doğrudan adli para cezasına ilişkin mahkûmiyet hükümleri istinafa kapalıdır. Üst sınırı beş yüz günü geçmeyen adli para cezasını gerektiren suçlardan verilen beraat hükümleri ile kanunda kesin olduğu açıkça belirtilen hükümler de istinaf edilemez. Bununla birlikte mahkeme kararında yazan “kesin” veya “istinaf yolu açık” açıklaması tek başına belirleyici değildir; başvuru yolu doğrudan kanuna göre tespit edilir.
İstinaf Başvurusu Nasıl ve Hangi Sürede Yapılır?
Hukuk davalarında istinaf süresi, gerekçeli kararın usulüne uygun biçimde tebliğinden itibaren iki haftadır. Başvuru, kararı veren ilk derece mahkemesine hitaben sunulan dilekçeyle yapılır ve dosya gerekli işlemler tamamlandıktan sonra görevli bölge adliye mahkemesine gönderilir. Ceza davalarında da istinaf istemi, gerekçeli hükmün tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde hükmü veren mahkemeye dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır.
| Yargılama türü | Başvuru süresi | Sürenin başlangıcı |
|---|---|---|
| Hukuk davası | 2 hafta | Gerekçeli kararın tebliği |
| Ceza davası | 2 hafta | Hükmün gerekçesiyle birlikte tebliği |
| İcra mahkemesi kararı | Özel süresine tabidir | Kararın tebliği veya tefhimi, düzenlemeye göre |
| İdari yargı | 30 gün | Kararın tebliği |
İstinaf dilekçesinde kararın bilgileri, başvurulan bölümler, hukuka aykırılık nedenleri ve talep açıkça gösterilmelidir. Hukuk davalarında gerekli harç ve giderlerin yatırılması da başvurunun usule uygun şekilde ilerlemesi bakımından önemlidir. Süresinde yapılan istinaf başvurusu kararın kesinleşmesini önler; ancak hukuk davalarında başvuru, kararın icrasını her durumda kendiliğinden durdurmaz. Gerekli şartlar varsa ayrıca icranın geri bırakılması talep edilmelidir.
Bölge Adliye Mahkemesi İstinaf İncelemesini Nasıl Yapar?
Hukuk dairesi öncelikle başvurunun süresinde yapılıp yapılmadığını, kararın istinafa elverişli olup olmadığını, harç ve başvuru şartlarının yerine getirilip getirilmediğini inceler. Ön incelemeden geçen dosyada değerlendirme, kural olarak istinaf dilekçesindeki sebeplerle sınırlı yürütülür. İlk derece mahkemesinde ileri sürülmeyen yeni iddia ve savunmalar dinlenmez; yeni deliller ise ancak kanunda gösterilen istisnai durumlarda değerlendirilebilir.
Ceza dairesi dosya üzerinden inceleme yapabileceği gibi gerekli gördüğünde duruşma açarak sanığı, müdafii, katılanı ve diğer ilgilileri dinleyebilir. Delillerin eksik veya hatalı değerlendirildiğinin anlaşılması hâlinde yeniden yargılama yapılarak yeni bir hüküm kurulması mümkündür. İstinaf incelemesinin tamamlanması için herkese uygulanabilecek kesin bir süre bulunmadığından, dosyanın istinaf veya Yargıtay’da sonuçlanma süresi ilgili dairenin iş yüküne ve dosyanın kapsamına göre değişebilir.
İstinaf Mahkemesi Hangi Kararları Verebilir?
Bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi başvuruyu usulden reddedebilir, ilk derece mahkemesi kararını hukuka uygun bularak başvurunun esastan reddine karar verebilir veya kararı kaldırarak uyuşmazlığın esası hakkında yeniden hüküm kurabilir. Mahkemenin görevli olmaması, dava şartlarına aykırılık veya tarafların delillerinin hiç toplanmaması gibi kanunda belirtilen durumlarda karar kaldırılarak dosya yeniden görülmek üzere ilgili ilk derece mahkemesine gönderilebilir.
Ceza dairesi de istinaf başvurusunu esastan reddedebilir, hukuka aykırılığı düzelterek başvuruyu reddedebilir, hükmü bozarak dosyayı gönderebilir veya duruşma sonunda yeni bir hüküm kurabilir. Yalnızca sanık lehine başvuru yapılmışsa yeniden verilen hükümde önceki cezadan daha ağır bir ceza verilemez. Bölge adliye mahkemesinin kararına karşı temyiz yolunun açık olup olmadığı ise kararın türü, ceza miktarı, dava değeri ve kanundaki kesinlik hükümlerine göre ayrıca belirlenir.
